Orhun Kitabeleri (Köktürk Yazıtları)

Orhun Yazıtları (Kök Türk Anıtları) Hakkında Kısaca Bilgi

Kök Türk Kitabeleri Türkçenin bilinen yazılı ilk örnekleridir. 8. yüzyılın başlarında Orhun Vadisi’ne dikilen kitabelerdir. Dönemin koşulları gereği taş anıtlara yazılmış metinlerden oluşur. Orhun Abideleri veya Köktürk Yazıtları olarak da adlandırılmıştır. Kök Türk alfabesiyle yazılan metinler Türkçenin gramer yapısını ve bu yapının değişimiyle ilgili bilgileri içerir. Türklerin devlet anlayışını ve yönetimini, kültürel unsurlarını, sosyal yaşamlarını ve folklorik unsurlarını içermesi açısından oldukça önemlidir. Bölgede birçok yazılı belge olsa da içerikleri ve edebî nitelikleri açısından Tonyukuk, Kül Tigin ve Bilge Kağan Kitabeleri daha çok ön plana çıkmaktadır.

Orhun Abideleri Göktürk Yazıtları Anıtları

1709’da Ruslara esir düşen İsveçli subay Strahlenberg (Ştranberk) tarafından dünyaya tanıtılmıştır. 1891 ’de Rus araştırmacı Radloff (Radlof) kitabelerin üzerinde bilimsel araştırmalar yapmıştır. DanimarkalI Thomsen (Tomsın) 1893’te alfabeyi çözmüştür. Günümüze kadar sayısız araştırmalara kaynak olan kitabeler üzerinde Muharrem Ergin, Talat Tekin gibi Türkologlarımız da araştırma yapmışlardır.

Aşağıdaki metin, bugünkü Moğolistan sınırları içerisinde kurulan II. Kök Türk Devleti’nden kalan ve runik harflerle yazılan kitabeden alınmıştır. Göktürk Kitabelerinin İkincisi olan Bilge Kağan Kitabesi, Bilge Kağan’ın 734’te ölümünden bir yıl sonra 735’te kendi oğlu Tengri Kağan tarafından diktirilmiştir. Kitabede anlatıcı, Bilge Kağan’dır. Bumin ve İstemi Kağan zamanlarındaki yükselme devri, Çin’e tutsak olma, Çin esaretinden kurtulma, Bilge Kağan’ın savaşları ve Bilge Kağan’ın Türk milleti için yaptıkları kitabede ele alınmıştır.

[3] Kişi oğlında üze eçüm apam Bumın Kagan İstemi Kağan olurmış. Olurupan Türk budunung ilin törüsin tuta birmiş, iti birmiş. Tört bulurng kop yağı ermiş. Sü sülepen tört bulungdakı budunuğ [kop almış, kop baz kılmış]. Başlıgıg [yü]kündürmiş, tizlig[ig sökürmiş. İlgerü Kadırkan yışka tegi kirü]

[3] insanoğlunun üzerine ecdadım Bumın Kağan, istemi Kağan oturmuş. Oturarak Türk milletinin
ilini, töresini tutu vermiş, düzene soku vermiş. Dört taraf hep düşman imiş. Ordu sevk ederek dört taraftaki milleti hep almış, hep tâbi kılmış. Başlıya baş eğdirmiş, dizliye diz çöktürmüş. Doğuda Kadırkan
ormanına kadar, batıda

[4] Temir Kapıgka tegi kondurmış. İkin ara idi oksuz Kök Türk iti ança olurur ermiş. Bilge kağan ermiş, alp kağan ermiş. Buyrukı bilge ermiş erinç, alp ermiş erinç. Begleri yime budum [yime tüz ermiş. Anı] üçün ilig ança tutmış erinç. İlig tutup törü[gitmiş. Ozi ança kergek bolmış].

[4] Demir Kapıya kadar kondurmuş. İkisi arasında pek teşkilâtsız Gök Türkü düzene sokarak öylece oturuyormuş. Bilgili kağan imiş, cesur kağan imiş. Buyruku bilgili imiş tabiî, cesur imiş tabiî. Beyleri de mileti de doğru imiş. Onun için ili öylece tutmuş tabiî. İi tutup töreyi düzenlemiş. Kendisi öylece vefat etmiş.

[5] Yogçı sıgıtçı önigre kün togsık da Bökli çöip]üg il Tabgaç Tüpüt Apar Purum Kırkız Üç Kurıkan Otuz Tatar Kıtarny Tatabı bunça budun kelipen sıgtamış, yoglamış. Antag külüg kağan ermiş. Anda kisre inişi kağan bolmış eri]nç. Oglıtı kağan bolmış erinç. Anda [kisre inişi eçisin teg]

[5] Yasçı, ağlayıcı, doğuda gün doğusundan Bökli Çöllü halk. Çin, Tibet Avar. Bizans. Kırgız. Üç Kurıkan. Otuz Tatar. Kıtay. Tatabı. bunca millet gelip ağlamış, yas tutmuş, öyle ünlü kağan imiş. Ondan sonra küçük kardeşi kağan olmuş tabiî, oğulları kağan olmuş tabiî. Ondan sonra küçük kardeşi büyük kardeşi gibi
(…)

[19] Türk budun ilingin törügün kim artatı udaçı [ert]i? Türk budun ertin, ökün! Küregüngün üçün igidmiş kaganınga ermiş [barmış edgü] ilinge kentü yangıldıg, yablak kigürtüg. Yaraklıg kandın kelip yariya iltdi? Sügüglüg kandın [kelipen] süre [iltdi? Iduk Ötüken yı]ş budun bardıg. İlgerü [barıgma] bardıg. Kungaru

[19] Türk mileti. ilini, töreni kim bozabilecekti? Türk mileti. vaz geç. pişman ol! Disiplinsizliğinden dolayı, beslemiş olan kağanına, hür ve müstakil iyi iine karşı kendin hata ettin, kötü hâle soktun. Silâhlı nereden gelip dağıtarak gönderdi? Mızraklı nereden gelerek sürüp gönderdi? Mukaddes ötüken ormann n milleti, gittin! Doğuya giden, gittin! Batiya.

[20] bangma bardıg. Barduk yirde edgüg ol erinç: [Kanı]ng ögüzçe yügürti. Süngüküg tagça yatdı. Beglik un oglıngın kul kıldıg. [İsilik kız oglungun] küng kıldıg. Ol bilmedükügün üçün yablakıngın üçün eçim kağan uça bardı. Başlayu Kırkız kaganffıg balbal tikdim]. Türk budun ab küsi yok bolmazun tiyin kang m kaganıg

[20] giden, gittin! Gittiğin yerde haynn şu olmalı: Kanın nehir gibi koştu. Kemiğin dağ gibi yattı. Beylik erkek evlâdını kul kıldn. Hanımlık kız evlâdnı cariye kıldın. O bilmemenden dolayı, kötülüğün yüzünden amcam kağan uçup gitti, önce Krgız kağanını balbal olarak diktim. Türk milletinin adı sanı yok olmasın diye, babam kağanı.

[21] ögüm katunug kötürügme tengri il birig[me te[rigri Türk budun atı küsi yok bolmazun tiyin özümün ol tengri kağan olurt[dı erinç. Neng] yılsıg budunda üze oturmadım. İçre aşsız taşra tonsuz yabız yablak budunda [üze olurtum]. [İnim Kül Ti]gin iki şad inim Kül Tigin [birle] sözleşdimiz.[Kangımız]

(21 ] annem hatunu yükselten Tanrı, il veren Tanrı, Türk milletinin adı sanı yok olmasın diye, kendimi o Tanrı kağan oturttu tabiî. Varlıklı, zengin millet üzerine oturmadım. İçte aşsız. dışta elbisesiz: düşkün, perişan millet üzerine oturdum. Küçük kardeşim Kül Tigin. iki şad. küçük kardeşim Kül Tigin ile konuştuk. Babamızın.

[22] eçimiz kazganmış budun ab küsi yok bo[lmaz]un tiyin, Türk budun üçün tün udımadım, küntüz olurmadım. İnim [Kül Tigin birle iki şad] birle ölü yitü kazgandım. Ança kazganıp biriki budunug ot sub kılmadım. Men [özüm kağan olurtukuma] yir sayu barmış bu [dun yadagın yalıngın?] ölü yitü [yana]

[22] amcamızın kazanmış olduğu milletin adı sanı yok olmasın diye Türk milleti için gece uyuyamadım, gündüz oturmadım. Küçük kardeşim Kül Tigin ile, iki şad ile öle yite kazandım. Öyle kazanıp bütün milleti ateş, su kılmadım. Ben kendim kağan oturduğumda her yere gitmiş olan millet yaya olarak, çıplak olarak, öle yite geri

[23] kelb. Budunug igideyin tiyin yırıgaru Oğuz budun tapa ilgerü Kıtany Tatabı [bu]dun tapa birigerü Tabgaç tapa iki yigir[mi süledim …] süngüşdüm. Anda kisre tengri yarlıkaduk üçün kutum ülügüm bar üçün ölteçi budunug [tirgür]ü igit[t]im. Yalıng budunug tonlug kıldım. Çıgarny bud[unug] bay kı [İdim].

[23] geldi. Milleti besleyeyim diye kuzeyde Oğuz kavmine doğru; doğuda Kıtay, Tatabı kavmine doğru; güneyde Çine doğru on iki defa ordu sevk ettim… savaştım. Ondan sonra Tanrı buyurduğu için, devletim, kısmetim var olduğu için, ölecek milleti diriltip besledim. Çıplak milleti elbiseli kıldım. Fakir milleti zengin kıldım.

[24] Az budunug öküş kıldım. Igar illigde ı[gar] kaganlıgda yig kıldım. Tört bulungdakı budunug kop baz kıldım, yağışız kıldım. Kop manga körb.

[24] Az milleti çok kıldım. Değerli illiden, değerli kağanlıdan daha iyi kıldım. Dört taraftaki milleti hep tâbi kıldım, düşmansız kıldım. Hep bana itaat etti.

Köktürk Abideleri (Orhun Yazıtları) Maddeler Halinde Özellikleri

* Köktürk Yazıtları yüce Türk hakanı, Bilge Kağan döneminde verilen bir nutuk (söylev) ürünüdür.
* Bu abidelerden birincisi 720-725 seneleri arasında taşlara kazınarak yazılan Tonyukuk Anıtı’dır. İkinci anıt da Kültigin (Kültekin) Anıtı’dır.
* Gültekinin ölümü üzerine ağabeyi Bilge Kağan, bu abideyi 732’de senesinde yazdırmıştır.
* Üçüncü ve sonuncu anıt olan Bilge Kağan Anıtı da hakanın ölümünden bir sene sonra 735’te oğlu Tengri Kağan tarafından yazdırılmıştır.
* Bu abidelerde içerik olarak; Türk Devleti’nin nasıl güçsüzleşerek dağılıp yıkıldığı, yüce Türk hükümdarı Bilge Kağan ve Gültekin’in (Kültigin) Çin devletine karşı verdikleri bağımsızlık ve özgürlük mücadelesi, Türk milletinin var oluşunu devam ettirebilmesi için neler yapması gerektiği nutuk edasıyla dile getirilmiştir. anlatılmıştır.
* Bu yazıtlardaki yazıları Yolluğ Tigin (Yulug) yazmıştır.
* İsveçli bir asker olan Johan Von Strahlenberg keşfetmiş ve Danimarkalı büyük araştırmacı ve bilim adamı olan Thomsen da 1893 yılında Kök Türk Anıtları‘ndaki yazıları çözüp anlamlandırmıştır.

« »

Siz de Fikrinizi Yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir